๙. เป็นคนกตัญญูกตเวที
กตัญญูกตเวที หมายความตามที่ทราบกันดีอยู่แล้วในหมุูู่ชนที่นับถือพระพุทธศาสนา คือรู้จักคุณของท่านที่ทำไว้แล้วแก่ตนอย่างหนึ่ง รู้จักตอบแทนคุณท่านที่ทำไว้แก่ตนอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าตรัสสอนไว้ว่า "ภูมิ เวสัปปุวิทัสานัง กตัญญู กตเวติตข " แปลว่า ความกตัญญูกตเวที เป็นภูมิฐานของสัปบุรุษ หรือ "สาธุ รูปา นฺนินิตตตํ กตัญญูกตเวทิตา" แปลว่า ความรู้คุณท่าน และรู้จักตอบแทนคุณท่าน เป็นเครื่องหมายของคนดี ในวงการของคนดีย่อมต้องการคนดีเข้าร่วมคณะ ในสมาคมของคนดีบ่อมต้องการคนดีเข้ามาร่วมสังคม เพราะฉนั้น เมื่อพระท่านรับรองว่าเครื่องหมายของคนดีคือ ความที่รู้จักคุณท่านและคนที่รู้จักตอบแทนคุณท่านเช่นนี้ เราจึงต้องเลือกสรรหาเอาคนที่รู้จักคุณคนและรู้จักตอบแทนคุณท่านเข้ามาไว้ร่วมหมู่คณะ ร่วมงาน และร่วมทุกข์ร่วมสุขร่วมชีวิตจิตใจกัน ความกตัญญูกตเวทีจึงเป็นคุณสมบัติที่สำคัญต้องกำหนดไว้ในการสรรหาบุคคลประการหนึ่ง ซึ่งเป็นหลักธรรมดาสามัญอยู่แล้ว
แต่การที่เราจะทราบได้ว่าผู้ใดมีความกตัญญูกตเวทีหรือไม่นั้นเป็นเรื่องสำคัญว่าจะต้องดูกันให้ดี บางทีก็ต้องใช้เวลาทดสอบน้ำใจกัน หรือต้องสืบประวัติกันนาน ต้องใช้เวลาเป็นเครื่องตัดสิน
โลกปัจจุบันนี้ จิตใจคนเปลี่ยนไป คนส่วนมากมักจะคิดว่าที่ฉันมีชีวิตอยู่รอดมาได้จนทุกวันนี้ ที่ฉันได้ดีมีความสุขความเจริญ ที่ฉันประสบความสำเร็จในชีวิตอยู่ทุกวันนี้ ก็เพราะฉันเป็นคนดีคนเก่งเอง ไม่มีใครช่วยให้ฉันได้ดีมีสุขเลย คนจำพวกนี้มักจะอ้างพุทธภาษิตเสียด้วยว่า "อัตตาหิ อัตโนนาโถ" ตนเป็นที่พึ่งของตน ทำดีได้ดีทำชั่วได้ชั่ว ไม่มีใครช่วยให้เราได้ดีได้ นอกจากตัวเราเอง บางทีเขาก็เผลอๆคิดไปว่าเขาสามารถจะมีชีวิตอยู่ได้เพียงคนเดียวในโลกนี้โดยไม่ต้องพึ่งใครเลย เมื่อเรามีทัศนคติเช่นนี้แล้ว เรื่องความกตัญญูกตเวทีก็ไม่ต้องพูดถึง เป็นเรื่องของคนแก่ที่จะทวงบุญคุณกับเด็กๆ เสียมากกว่า บางคนน้ันไปไกลมากจนถึงขั้นที่ว่า พ่อแม่ก็ไม่มีบุญคุณแก่ลูก เพราะพ่อแม่ไม่ได้ตั้งใจจะให้ลูกเกิดมา พ่อแม่มีหน้าที่ต้องเลี้ยงลูก ครูสอนศิษย์เพราะอาชีพหาเลี้ยงตัว อันทีจริงก็คืออาชีพรับจ้างสอนศิษย์จะมีบุญคุณต่อศิษย์ได้อย่างไร
แท้ที่จริงน้ัน คนเป็นสัตว์ประเสริฐ คนแตกต่างจากสัตว์เพราะคนมีธรรมะประจำใจ และคนดีแตกต่างจากคนชั่วเพราะคนดีมีศีลมีธรรม ธรรมที่สำคัญของคนดีคือ ความรู้จักคุณท่านและรู้จักตอบแทนคุณท่าน การรู้จักคุณท่านและตอบแทนคุณท่านนี้แหละเป็นน้ำใจเชื่อมโยงคนให้อยากช่วยเหลือเกื้อหนุนกัน ไม่ทอดทิ้งกัน เพราะรู้ว่าทำคุณแก่เขาไว้เขาจะรู้จักคุณคน และเขาจะตอบแทนคุณตามโอกาส คนมีความผูกพันกันที่จิตใจที่โบราณเรียกว่าน้ำใจ
โดยเฉพาะข้าราชการน้ัน อันที่จริงทุกคนก็มีความรู้ความสามารถ เกือบจะเท่ากัน หาอะไรวัดได้ยากว่าใครดีกว่ากัน แต่สิ่งที่วัดกันได้แน่ก็คือคนใดเป็นคนรู้จักบุญคน คนใดรู้จักตอบแทนคุณคน เพราะเหตุว่าผู้ใหญ่น้ันย่อมเป็นผู้ที่ให้คุณแก่ผู้น้อยด้วยการส่งเสริมให้ได้ดีมีสุข คอยคุ้มครองป้องกันผู้น้อยให้พ้นภัยพ้นทุกข์ ในวงราชการนั้นไม่มีใครเลยที่จะแต่งต้ังตัวเองได้ ไม่มีใครจะเลื่อนเงินเดือน เลื่อนขั้น เลื่อนตำแหน่งให้ตนเองได้ ไม่มีใครเลยที่จะป้องกันความผิดพลาดบกพร่องให้แก่ตัวเองได้ทุกอย่างไป ต้องอาศัยผู้บังคับบัญชาทั้งสิ้น คนที่ได้ดีมีสุข พ้นภัยพ้นทุกข์ จึงมิได้เป็นเอง พ้นได้เอง ต้องอาศัยผู้ใหญ่ทั้งสิ้น และที่สำคัญคือการตอบแทนคุณแผ่นดิน
เพราะฉนั้นคนที่รู้จักคุณท่านและตอบแทนคุณท่านจึงเป็นคนดี ไม่อวดดื้อถือดี ไม่จองหองพองลม ไม่กระด้าง ไม่แข็งข้อ รู้จักอ่อนน้อมถ่อมตน เพราะเป็นคนทีรู้จักคุณคน เมื่อมีโอกาสรีบตอบแทนคุณท่านทันที อย่างนี้แหละคนน้ันจึงจะมีผู้เมตตา เอ็นดู รักใคร่ อยากช่วยเหลืออุ้มชู อยากส่งเสริมให้ได้ดีมีสุข อยากช่วยให้พ้นภัยพ้นทุกข์ และคนอย่างนี้แหละจึงควรให้มาร่วมงาน ร่วมคณะ ร่วมคิด ร่วมทุกข์ ร่วมสุข คนอย่างนี้แหละคือคนดีจริง ยิ่งกว่ามีความรู้ความสามารถุอย่างเดียว เพราะเป็นคนไว้ใจได้ เชื่อถือใจได้ว่าไม่คิดคดทรยศ ไม่ทำอะไรให้เกิดความเสียหายแก่หมู่คณะ ผู้ฉลาดเลือกสรรคนจึงต้องเลือกเอาคนที่มีความกตัญญุกตเวทีมาร่วมงานเป็นหลักสำคัญ
ความกตัญญูกตเวทีน้ันมี ๓ อย่างคือ
๑. กตัญญูกตเวทีต่อผู้น้อย ผู้ใต้บังคับบัญชา ลูกน้องที่ได้ช่วยเหลือกิจการให้สำเร็จเรียบร้อยเป็นผลดีแ่กตัวหัวหน้าหรือหมู่คณะ ผู้น้อยก็เป็นผู้มีบุญคุณต่อผู้ใหญ่เหมือนกัน เป็นหน้าที่ที่ผู้ใหญ่จะต้องรู้จักคุณ และตอบแทนคุณเขา ยกย่องชมเชยและปูนบำเหน็จความชอบเขาตามสมควร ไม่อวดว่าเป็นผลงานของตนเอง ไม่ลบล้างคุณงามความดีของลูกน้อง ไม่ยกตนข่มท่าน ไม่ลืมคุณงามความดีของลูกน้อง
๒. กตัญญูกตเวทีต่อผู้ใหญ่ ผู้บังคับบัญชา เจ้านายหรือหัวหน้า พ่อแม่ ผู้ปกครอง ครูอาจารย์ ที่ได้ช่วยเหลือส่งเสริมตนมาก่อน ทำให้ตนได้รับความสุขความเจริญ ได้ดีมีหน้าอยู่จนบัดนี้ เพราะบารมีของท่านผู้ใหญ่ ได้เอื้อเฟื้อเกื้อกูลมาทั้งทางตรงทางอ้อม จะต้องเคารพคารวะ ไม่ล่วงเกิน ไม่ข้ามกราย ไม่ดูหม่ิ่นดูแคลน ไม่ล่มคุณท่านจะต้องหาโอกาสตอบแทนคุณท่าน แม้ในเรื่องเล็กๆน้อยๆและเรื่องสำคัญ ปีใหม่วันเกิด หรือท่านเจ็บป่วย มีธุระการงาน ก็ไปเยี่ยมเยียนด้วยความเคารพ ไม่จำเป็นต้องเอาข้าวของมีค่าเกินฐานะของตนไปให้ท่านแต่อย่างใดเลย เป็นแต่แสดงให้ท่านรู้ว่าเรามีน้ำใจกตัญญุไม่ลืมท่านก็พอแล้ว
๓ กตัญญูกตเวทีต่อสถาบันหรือสถานที่ เช่นโรงเรียนเก่าที่ได้เคยศึกษาอยู่จนเราได้ดีมีสุข บ้านเกิดเมืองเกิด วัดวาอารามที่เคยอยู่ สถานที่ทำงานเดิมที่เคยอยู่อาศัยทำงานเลี้ยงตัวมาจนได้รับความสุขความเจริญ จะต้องหาทางไปตอบแทนเมื่อมีโอกาสตามกำลังฐานะของตน
ผู้ใดได้แสดงความกตัญญูกตเวทีดังกล่าวนี้ เขาผู้้นั้นเป็นผู้ควรคบหาสมาคม ควรรับเข้าร่วมหมู่คณะ ควรแต่งต้ังให้เป็นผุ้ใหญ่เป็นหัวหน้าคนได้ เพราะเขาจะไม่ทรยศต่อบุคคล ไม่เป็นพิษเป็นภัยแ่ก่บุคคลอ่ื่นเลย เขาจะทำงานตอบแทนให้เมื่อภายหลังด้วยความกตัญญุกตเวทีที่มีอยู่ในน้ำใจเขา การเลือกสรรคนชนิดนี้ย่่อมเป็นคุณประโยชน์ท้ังแก่หัวหน้างาน แก่หมู่คณะ แก่สถาบัน แก่บุคคลทุกๆคนไม่ต้องสงสัยเลย
แท้ที่จริงน้ัน คนเป็นสัตว์ประเสริฐ คนแตกต่างจากสัตว์เพราะคนมีธรรมะประจำใจ และคนดีแตกต่างจากคนชั่วเพราะคนดีมีศีลมีธรรม ธรรมที่สำคัญของคนดีคือ ความรู้จักคุณท่านและรู้จักตอบแทนคุณท่าน การรู้จักคุณท่านและตอบแทนคุณท่านนี้แหละเป็นน้ำใจเชื่อมโยงคนให้อยากช่วยเหลือเกื้อหนุนกัน ไม่ทอดทิ้งกัน เพราะรู้ว่าทำคุณแก่เขาไว้เขาจะรู้จักคุณคน และเขาจะตอบแทนคุณตามโอกาส คนมีความผูกพันกันที่จิตใจที่โบราณเรียกว่าน้ำใจ
โดยเฉพาะข้าราชการน้ัน อันที่จริงทุกคนก็มีความรู้ความสามารถ เกือบจะเท่ากัน หาอะไรวัดได้ยากว่าใครดีกว่ากัน แต่สิ่งที่วัดกันได้แน่ก็คือคนใดเป็นคนรู้จักบุญคน คนใดรู้จักตอบแทนคุณคน เพราะเหตุว่าผู้ใหญ่น้ันย่อมเป็นผู้ที่ให้คุณแก่ผู้น้อยด้วยการส่งเสริมให้ได้ดีมีสุข คอยคุ้มครองป้องกันผู้น้อยให้พ้นภัยพ้นทุกข์ ในวงราชการนั้นไม่มีใครเลยที่จะแต่งต้ังตัวเองได้ ไม่มีใครจะเลื่อนเงินเดือน เลื่อนขั้น เลื่อนตำแหน่งให้ตนเองได้ ไม่มีใครเลยที่จะป้องกันความผิดพลาดบกพร่องให้แก่ตัวเองได้ทุกอย่างไป ต้องอาศัยผู้บังคับบัญชาทั้งสิ้น คนที่ได้ดีมีสุข พ้นภัยพ้นทุกข์ จึงมิได้เป็นเอง พ้นได้เอง ต้องอาศัยผู้ใหญ่ทั้งสิ้น และที่สำคัญคือการตอบแทนคุณแผ่นดิน
เพราะฉนั้นคนที่รู้จักคุณท่านและตอบแทนคุณท่านจึงเป็นคนดี ไม่อวดดื้อถือดี ไม่จองหองพองลม ไม่กระด้าง ไม่แข็งข้อ รู้จักอ่อนน้อมถ่อมตน เพราะเป็นคนทีรู้จักคุณคน เมื่อมีโอกาสรีบตอบแทนคุณท่านทันที อย่างนี้แหละคนน้ันจึงจะมีผู้เมตตา เอ็นดู รักใคร่ อยากช่วยเหลืออุ้มชู อยากส่งเสริมให้ได้ดีมีสุข อยากช่วยให้พ้นภัยพ้นทุกข์ และคนอย่างนี้แหละจึงควรให้มาร่วมงาน ร่วมคณะ ร่วมคิด ร่วมทุกข์ ร่วมสุข คนอย่างนี้แหละคือคนดีจริง ยิ่งกว่ามีความรู้ความสามารถุอย่างเดียว เพราะเป็นคนไว้ใจได้ เชื่อถือใจได้ว่าไม่คิดคดทรยศ ไม่ทำอะไรให้เกิดความเสียหายแก่หมู่คณะ ผู้ฉลาดเลือกสรรคนจึงต้องเลือกเอาคนที่มีความกตัญญุกตเวทีมาร่วมงานเป็นหลักสำคัญ
ความกตัญญูกตเวทีน้ันมี ๓ อย่างคือ
๑. กตัญญูกตเวทีต่อผู้น้อย ผู้ใต้บังคับบัญชา ลูกน้องที่ได้ช่วยเหลือกิจการให้สำเร็จเรียบร้อยเป็นผลดีแ่กตัวหัวหน้าหรือหมู่คณะ ผู้น้อยก็เป็นผู้มีบุญคุณต่อผู้ใหญ่เหมือนกัน เป็นหน้าที่ที่ผู้ใหญ่จะต้องรู้จักคุณ และตอบแทนคุณเขา ยกย่องชมเชยและปูนบำเหน็จความชอบเขาตามสมควร ไม่อวดว่าเป็นผลงานของตนเอง ไม่ลบล้างคุณงามความดีของลูกน้อง ไม่ยกตนข่มท่าน ไม่ลืมคุณงามความดีของลูกน้อง
๒. กตัญญูกตเวทีต่อผู้ใหญ่ ผู้บังคับบัญชา เจ้านายหรือหัวหน้า พ่อแม่ ผู้ปกครอง ครูอาจารย์ ที่ได้ช่วยเหลือส่งเสริมตนมาก่อน ทำให้ตนได้รับความสุขความเจริญ ได้ดีมีหน้าอยู่จนบัดนี้ เพราะบารมีของท่านผู้ใหญ่ ได้เอื้อเฟื้อเกื้อกูลมาทั้งทางตรงทางอ้อม จะต้องเคารพคารวะ ไม่ล่วงเกิน ไม่ข้ามกราย ไม่ดูหม่ิ่นดูแคลน ไม่ล่มคุณท่านจะต้องหาโอกาสตอบแทนคุณท่าน แม้ในเรื่องเล็กๆน้อยๆและเรื่องสำคัญ ปีใหม่วันเกิด หรือท่านเจ็บป่วย มีธุระการงาน ก็ไปเยี่ยมเยียนด้วยความเคารพ ไม่จำเป็นต้องเอาข้าวของมีค่าเกินฐานะของตนไปให้ท่านแต่อย่างใดเลย เป็นแต่แสดงให้ท่านรู้ว่าเรามีน้ำใจกตัญญุไม่ลืมท่านก็พอแล้ว
๓ กตัญญูกตเวทีต่อสถาบันหรือสถานที่ เช่นโรงเรียนเก่าที่ได้เคยศึกษาอยู่จนเราได้ดีมีสุข บ้านเกิดเมืองเกิด วัดวาอารามที่เคยอยู่ สถานที่ทำงานเดิมที่เคยอยู่อาศัยทำงานเลี้ยงตัวมาจนได้รับความสุขความเจริญ จะต้องหาทางไปตอบแทนเมื่อมีโอกาสตามกำลังฐานะของตน
ผู้ใดได้แสดงความกตัญญูกตเวทีดังกล่าวนี้ เขาผู้้นั้นเป็นผู้ควรคบหาสมาคม ควรรับเข้าร่วมหมู่คณะ ควรแต่งต้ังให้เป็นผุ้ใหญ่เป็นหัวหน้าคนได้ เพราะเขาจะไม่ทรยศต่อบุคคล ไม่เป็นพิษเป็นภัยแ่ก่บุคคลอ่ื่นเลย เขาจะทำงานตอบแทนให้เมื่อภายหลังด้วยความกตัญญุกตเวทีที่มีอยู่ในน้ำใจเขา การเลือกสรรคนชนิดนี้ย่่อมเป็นคุณประโยชน์ท้ังแก่หัวหน้างาน แก่หมู่คณะ แก่สถาบัน แก่บุคคลทุกๆคนไม่ต้องสงสัยเลย
(โปรดติดตามตอนต่อไป)
